propozycja reklamy aktulnosci
Dzisiaj mamy: 08.12.2019 r. godz: 06:13 342 dzień roku, imienieny: Marii i Wirgiliusza

Kalendarium

więcej wydarzeń

Historia

Strona główna » Mapka » Grzawa » Historia

Grzawa to jedyna w Polsce miejscowością o tej nazwie. Gdyby w przeszłości pisownia nazwy wsi nie była tak często zmieniana, dzisiejsza Grzawa z pewnością byłaby Rdzawą. Rdzawa było to określenie nie tylko dla koloru wody zabarwionej związkami żelaza ale także trzęsawiska z rdzawą wodą. Obecna pisownia nazwy wsi utrwaliła się w XIX w. Obowiązywała również podczas okupacji hitlerowskiej. Nie oznacza to jednak, że urzędy niemieckie nie próbowały nazwy zmienić. W 1874 roku, w czasach Kulturkampfu, ówczesny nadradca rejencji opolskiej von Neefe, proponował przemianować Grzawę na Grawę, aby wymowa była łatwiejsza dla Niemców. Starosta pszczyński von Winterfeld nie zaakceptował pomysłu i dzięki temu Grzawa pozostała Grzawą. Końcem XVIII wieku Grzawa wybierała herb wsi, nie wzorowała się na herbie Miedźnej. Znakiem Grzawy został kroczący gospodarz z kosą na ramieniu. Herb Grzawej należy przedstawiać w następujących kolorach: niebieskie tło, wieśniak biały, kosisko złote (żółte), kosa srebrna (biała).

Ustalenie dokładnej daty powstania Grzawy nie jest możliwe ponieważ nie zachowały się żadne dokumenty, które dokumentowały by konkretne daty. Historycy, po analizie dostępnego materiału są zgodni, iż Grzawa powstała w drugiej połowie XIII wieku.

Viktor Kauder, niemiecki historyk, opracował na zlecenie hitlerowskiego starosty pszczyńskiego krótką historię ziemi pszczyńskiej zatytułowana: Geschichte des Plesser Landes. Ukazała się ona w 1941 roku. Autor zauważa, że Grzawa w dawnych czasach zwała się Heymwaldem. Chciał w ten sposób podkreślić, że wioska powstała w wyniku niemieckiego osadnictwa. Skąpe materiały źródłowe nie pozwalają do końca rozstrzygnąć tej sprawy. Ludwik Musioł, rozważając początki Grzawy, skłonny był wysunąć inną tezę. Miała ona związek z zapisem ks. Andrzeja de Verulisa z 1326 r. W sporządzonym przez Verulisa wykazie parafii w diecezji krakowskiej – wykonanym w związku ze zbiórką świętopietrza – napisano: Miedzwna seu Cuncecdorf, to znaczy: Miedźna czyli Kunzendorf. Ludwik Musioł przypuszcza, że ów Kunzendorf mógłby odnosić się raczej do Grzawy, a nie do Miedźnej. W Miedźnej, nie było bowiem, w przeciwieństwie do Grzawy, wolnego sołectwa, które z reguły jest pozostałością po gospodarstwie zasadźcy. W czasach średniowiecznej kolonizacji bywało, iż nowa wioska brała nazwę od imienia swego organizatora. Na bazie tych rozważań L. Musioł wysunął hipotezę, że Verulis prawdopodobnie nazwą Cuncendorf objął dwie bezpośrednio sąsiadujące ze sobą wioski: Miedźnę i Grzawę.

Pod koniec XIII wieku powstało w Grzawej kilkanaście dużych gospodarstw osadniczych zwanych osadnikami, siodłokami. Najprawdopodobniej było ich szesnaście. Zgodnie z panującym feudalnym zwyczajem gospodarstwa te nie uległy podziałowi na drobniejsze jednostki, poza kilkoma wyjątkami. Zmiany powierzchni gospodarstw nastąpiły dopiero w I połowie XIX stulecia – w czasie uwłaszczenia. Po uwłaszczeniu stali się oni pełnymi właścicielami swych gospodarstw i dopiero wówczas mogli dzielić je między spadkobierców.

Zasadźcy otrzymywali większy areał ziemi niż pozostali osadnicy i stawali się dziedzicznymi sołtysami. W założonej wiosce reprezentowali interesy księcia. Ich gospodarstwa przypominały folwarki i wyraźnie dominowały we wsiach. W hierarchii społecznej wolny sołtys plasował się między rycerzem a bogatym chłopstwem. Jednak w przeciwieństwie do chłopów zobowiązany był służyć orężnie na zamku pszczyńskim. Obowiązek ten w XVIII wieku został zamieniony na opłatę pieniężną, za którą książę utrzymywał straż zamkową – hołomków.

Władza nad Grzawą sołtys stracił w XV wieku. Po tej funkcji pozostał mu tytuł wolnego dziedzicznego sołtysa i przywileje: nie musiał odrabiać pańszczyzny i był zwolniony z niektórych obowiązków feudalnych. Dzięki pszczyńskiemu urbarium z 1536 roku wiemy że na powinności feudalne ówczesnych chłopów składały się: czynsz pieniężny i otwarty (daniny z owsa i trzody domowej), daniny w towarze (np. drewno), robota pańszczyźniana i świadczenia na rzecz kościoła. Na daniny kościelne składały się: Świętopietrze, Dziesięcina z Grzawy i Meszne (za odprawiane msze). Do największego obciążenia feudalnego grząskiej ludności a tym samym do jej zubożenia i powtarzających się buntów doszło w II połowie XVIII wieku, za czasów książąt Anhalt-Coethen.

W średniowiecznej Grzawie władzę sprawował sołtys, który kierował również samorządem wiejskim, przewodniczył ławie sądowej, był łącznikiem wsi z panem itd. Na zebraniach wiejskich, które do początków XX w. zwano gromadami, radzono o podziale niw, terminach i sposobach prac, sposobach wykorzystania ugorujących pól, itd. 

W tamtym czasie stosowano tzw. trójpolówkę. Grunty orne znajdowały się w trzech polach, z których każde kolejno ugorowało. W drugim roku obsiewano je oziminą, w trzecim zbożem jarym. Samorząd decydował także o wspólnym korzystaniu między innymi z pastwisk wiejskich i lasów, o budowie kościoła i niezbędnych remontach.

Od połowy XVIII wieku niektóre elementy zwierzchniej władzy książęcej przejmowało państwo pruskie. Po dalszych stu latach książęca władza została ograniczona do zarządzania wyłącznie tzw. obszarami dworskimi.Od 1872 r. wójta i ławników wiejskich (odpowiednik dzisiejszych radnych) nie ustalał książę pszczyński, lecz wybierała społeczność wsi, zaś wybór ten zatwierdzany był przez pszczyńskiego królewskiego starostę pruskiego.

Grzawska gospoda istniała już w XVIII wieku, natomiast dokładnej daty jej powstania nie znamy. Powstała ona na skrzyżowaniu dróg, nieopodal starej średniowiecznej karczmy miedźniańskiej, z którą dosyć skutecznie konkurowała. W XIX w. znalazła się w rękach żydowskich. W 1906 r. szynkował w niej Żyd Adolf Grunpeter. Później rodzina ta zajęła się handlem nierogacizną. Przez dłuższy czas po II wojnie światowej była tu gospoda GS. 

W dawnych wiekach nad Wisłą, istniał młyn wodny. Uwidocznił go w 1636 roku na swej mapie kartograf Andreas Hindenberg. W XIX wieku owy młyn już nie istniał. W 1821 roku na zachodniej połaci pól grzawskich pojawił się wiatrak. Był to tzw. koźlak usadowiony na okrągłej ceglanej podmurówce. Posiadał ściany szalowane deskami. Dach kryty był gontami. W 1965 roku Kędziorowie przekazali go do Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie (zdjęcia w galerii).

Bodaj pierwszym grzawianinem z wyższym wykształceniem był niejaki Andrzej. Jako student Andreas Stanislai de Rdzawa immatrykulowano go w 1524 r. na Uniwerrsytecie Jagiellońskim.

W 1845 roku urodził się Augustyn Wojciech, jeden z nielicznych pszczyniaków, którzy uczestniczyli z bronią w ręku w powstaniu styczniowym. Po ukończeniu pszczyńskiego gimnazjum wykształcił się na leśnika. Przez 46 lat był nadleśniczym w dobrach książąt Radziwiłłów. Zmarł w 1922 roku i pogrzebany jest na grzawskim cmentarzu. Nagrobek ufundowała mu Magdalena ks. Radziwiłłowa. Jego odsłonięcie nastąpiło 4 lipca 1937 r. w obecności wielu ludzi, wśród których był również ówczesny starosta pszczyński, dr Jarosz.

W tej samej patriotycznej rodzinie grzawskiej urodził się w 1868 roku Walenty Wojciech. Studiował teologię. Jako duchowny pełnił różne funkcje diecezjalne i w końcu został wrocławskim biskupem sufraganem. W okresie plebiscytu śląskiego przybył do Grzawej, by tu oddać swój głos na Polskę. W latach 1821 – 1925 dekanat pszczyński (i Grzawa) znajdował się w granicach diecezji wrocławskiej.

Z Grzawy pochodził również Jan Kędzior, urodzony w 1880 roku, najwybitniejszy działacz plebiscytowy ziemi pszczyńskiej. Absolwent szkoły handlowej w Gliwicach. W roku 1903 w czasie wyborów do Reichstagu, pełnił funkcję sekretarza polskiego Komitetu Wyborczego na powiat pszczyński. Działał w Towarzystwie Pomocy Naukowej, w Towarzystwie Śpiewaczym "Lutnia" w Pszczynie, którego był współzałożycielem i prezesem. Był energicznym organizatorem spółdzielczości rolniczej i bankowej. Współuczestniczył w organizowaniu Powiatowej Rady Ludowej, a od lutego 1919 włączył się do tworzenia w Pszczynie konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Był przewodniczącym Polskiego Komitetu Plebiscytowego w powiecie pszczyńskim. W I i II Powstaniu Śląskim Jan Kędzior działał na terenie ziemi pszczyńskiej. W czasie III Powstania Śląskiego w 1921 roku pełnił funkcję cywilnego komisarza przy dowództwie grupy Wschód. Po włączeniu w 1922 r. Górnego Śląska do II Rzeczypospolitej kierował bankiem w Pszczynie, następnie pracował jako urzędnik komunalny w Katowicach. Jan Kędzior był aktywnym chadekiem i stronnikiem Korfantego. W latach 1922 – 1930 posłował do Sejmu Śląskiego, w następnych pięciu latach był senatorem RP. W okresie okupacji hitlerowskiej, poszukiwany przez gestapo, ukrywał się w Krakowie i Wieliczce. Posiadał wysokie odznaczenia państwowe i powstańcze. Jako znany chadek był przez powojenne władze bojkotowany i odsunięty w cień. Zmarł w 1955 roku w Katowicach.

Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela w Grzawie wzniesiony został na początku XVI wieku. W latach 1580 - 1628 w posiadaniu protestantów, później odzyskany przez katolików i prawdopodobnie przebudowany ok. 1690 r. Jest to kościół drewniany o konstrukcji zrębowej, na podwalinach z kłód dębowych, orientowany, z wieżą konstrukcji słupowej od strony zachodniej. Prezbiterium zamknięte prostą ścianą, z zakrystią od strony północnej. Nawa szersza od prezbiterium, na rzucie zbliżonym do kwadratu. Dachy nad prezbiterium i nawą siodłowe, kryte gontem. Nad nawą barokowa, sześcioboczna wieżyczka na sygnaturkę z latarnią, kryta blachą. Wieża o ścianach pochyłych, pobitych gontem, zwieńczona dachem namiotowym, krytym blachą, przechodzącym w ośmioboczną, barokową latarnię. Na zewnątrz kościół (za wyjątkiem ściany zakrystii) otoczony sobotami wspartymi na słupach z zastrzałami. Soboty otwarte, jedynie wokół wieży szalowane, kryte gontem. Ściany prezbiterium i nawy powyżej dachu sobót szalowane deskami. Pod wieżą, od zachodu, odrzwia pierwotnie zamknięte łukiem półkolistym. Od południa, w kruchcie, odrzwia z zachowanym fragmentem ostrołukowego, gotyckiego nadproża. Okna zamknięte łukami segmentowymi. Wnętrza nakryte płaskimi stropami. Łuk tęczy spłaszczony. Chór muzyczny podparty na czterech słupach, nowszy niż reszta świątyni. Wyposażenie wnętrza głównie barokowe, z XVII i XVIII wieku, częściowo również XIX-wieczne. Ołtarz główny barokowy z końca XVII w., odnowiony w 1870 r., z bogatą dekoracją snycerską, rzeźbami św. Piotra i św. Pawła oraz obrazem z 1690r. przedstawiającym Matkę Boską z Dzieciątkiem. Dwa ołtarze boczne oraz organy barokowe, z XVII w. Od południa, zachodu i północy kościół otoczony jest drewnianym ogrodzeniem budowanym na zrąb, z gontowym, dwuspadowym daszkiem. W ogrodzeniu dwie murowane, tynkowane bramki z wejściami zamkniętymi półkoliście i nakrytymi siodłowymi daszkami gontowymi. Ogrodzenie od wschodu wykonane z desek rozpiętych między murowanymi słupkami. Najstarsza na ziemi pszczyńskiej zabytkowa drewniana świątynia katolicka. Poprzedni kościół istniał tu już prawdopodobnie w XIV wieku.

Do plebiscytu 20 marca 1921 roku stawiło się 247 mieszkańców. Po podliczeniu głosów okazało się, że za Polską głosowało 95% grzawian. W czasie powstań śląskich, dowodzonych przez Ludwika Golusa kilkunastu mieszkańców Grzawej należało do 4 kampanii powstańczej. 4 kompania skupiała powstańców z obecnej Gminy Miedźna. W III powstaniu walczyli oni pod Kędzierzynem i w Szymiszowie pod Górą św. Anny. Paweł Mikołajec, Józef Dolina, Józef Wojciech, Walenty Radwański, byli to mieszkańcy Grzawej który wykazali się szczególną odwagą podczas walk.

Po roku 1922 roku, w dawnym budynku mieszkalnym strażników granicznych, zwanym zielonkówką, zamieszkali ze Franciszek Boryczka i Antoni Kolonko wraz z rodzinami. Wioska zachowała status samodzielnej jednostki administracyjnej i posiadała własny zarząd gminny z wójtem, funkcjonowała tu też szkoła powszechna.

We wrześniu roku 1941 z Grzawy i Miedźnej wyrzucono około dwudziestu gospodarzy. Wywłaszczone rodziny wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec. Zastąpili ich niemieccy chłopi zamieszkujący rumuńską Mołdawię. Miejscowi zwali ich Besarabiokami. Gospodarstwo Józefa Wojciecha zajął Arst, gospodarstwo Jana Janygi przejął Kmieling, Bernard Niesyto stracił swoje gospodarstwo na rzecz Armbiester, zaś gospodarstwo Franciszka Kędziora przejął Kehrt. Nowi osadnicy nie cieszyli się dobrą opinią wśród rodowitych mieszkańców Grzawej. W związku z zbliżającymi się wojskami radzieckimi, w styczniu 1945 roku, niemieccy osadnicy opuścili Grzawę porzucając zapuszczone gospodarstwa. Od 18 do 20 stycznia 1945 roku obecną drogą numer 933 pędzono w kierunku Wodzisławia kolumny więźniów ewakuowanych z hitlerowskiego obozu koncentracyjnego (więcej informacji w osobnej zakładce). 1 grudnia 1945 r. tutejsza wieś, weszła w skład utworzonej gminy zbiorczej Miedźna, tworząc razem z Miedźną tzw. Gromadę Miedźna. W 1977 roku, wraz z innymi sołectwami gminy Miedźna, Grzawa znalazła się w granicach Miasta-Gminy Brzeszcze. Od 1982 roku, Grzawa ponownie weszła w skład odtworzone gminy miedźniańskiej.

Opracowano na podstawie: Nasze strony, Zygmunt Orlik, Bydgoszcz 1996; pl.wikipedia.org